Wstęp
Niniejszy artykuł przedstawia szczegółową analizę okoliczności powstania oraz znaczenia społecznego „Domu Dzieci im. Marszałka Józefa Piłsudskiego” w Radziszowie, który został uroczyście otwarty w lutym 1937 roku. Placówka ta stanowiła istotny przykład działalności opiekuńczej samorządu terytorialnego w okresie międzywojennym, realizowanej bez bezpośredniego wsparcia finansowego skarbu państwa. Na podstawie zachowanych materiałów prasowych możliwe jest odtworzenie przebiegu uroczystości otwarcia, ustalenie głównych postaci zaangażowanych w przedsięwzięcie, szczegółów dotyczących finansowania, architektury oraz funkcjonowania placówki. Niniejsze opracowanie powstało w oparciu o analizę i syntezę informacji zawartych w historycznych źródłach prasowych.
Uroczystość poświęcenia i otwarcia placówki
Uroczyste poświęcenie „Domu Dzieci w Radziszowie im. Marszałka Józefa Piłsudskiego” odbyło się 25 lutego w południe, w dużej gminie powiatu krakowskiego, Radziszowie. [1] Ceremonia zgromadziła liczne grono dostojników oraz przedstawicieli różnych środowisk. W uroczystości wzięli udział: przedstawiciel ministra opieki społecznej wiceminister dr Piestrzyński, wojewoda krakowski Gnoiński w towarzystwie radcy Stankowskiego, prezes wojewódzkiej międzykomunalnej komisji opieki społecznej sen. Kwaśniewski, reprezentantka Ligi Kobiet z Warszawy p. Zofia Moraczewska, prezydent m. Krakowa dr Kaplicki, kurator okręgu szkolnego Stypiński, przedstawiciele wojska, duchowieństwa, licznych organizacji i związków, przemysłowców, ziemian ziemi krakowskiej, wszyscy wójtowie powiatu krakowskiego oraz tłumy miejscowej ludności. [1]
Aktu poświęcenia dokonał ksiądz biskup Rospond, który udzielił błogosławieństwa nowej placówce. [1] W swoim przemówieniu podkreślił, „jakie znaczenie dla przyszłości naszego narodu i państwa ma staranie o to, by młode pokolenie wychowywało się w zdrowiu fizycznym i moralnym”. [3] Po przemówieniu starosty dr Wnęka, wiceminister Piestrzyński dokonał aktu otwarcia domu. [1]
Symbolika i patronat placówki
Wiceminister Piestrzyński w swoim przemówieniu podkreślił, że dzisiejsza uroczystość napawa go dumą, gdyż jest świadkiem, że dzięki inicjatywie i zabiegom ludzi dobrej woli powstało tak piękne sanatorium dziecięce bez jakiejkolwiek pomocy ze strony skarbu państwa. [1] Szczególne znaczenie miało nadanie placówce imienia Marszałka Józefa Piłsudskiego, co wiceminister określił jako „wyraz tej wielkiej miłości, z jaką Marszałek odnosił się do dzieci, jako przyszłości ojczyzny, narodu i państwa”. [1]
Wiceminister dr Piestrzyński wskazał, że radziszowski „Dom Dzieci” słusznie nosi miano Marszałka Józefa Piłsudskiego, bo Twórca nowej Polski dwa w narodzie czynniki szczególniejszą zawsze miłością otaczał: żołnierza polskiego i dziecko polskie. [3]
Wyróżnienia dla zasłużonych działaczy
Podczas uroczystości wiceminister dokonał dekoracji złotymi krzyżami zasługi dwóch zasłużonych na polu opieki społecznej działaczy, dra Władysława Stryjeńskiego, przewodniczącego komisji opieki społecznej przy radzie powiatowej krakowskiej oraz mgra A. Cieślika, sekretarza krakowskiej rady powiatowej. [1] Starosta krakowski dr Wnęk złożył podziękowanie prezesowi Związku Międzykomunalnego wicemarszałkowi Kwaśniewskiemu, przew. Ligi Kobiet p. Moraczewskiej oraz wszystkim, którzy się przyczynili do powstania Zakładu. [2]
Finansowanie i budowa placówki
Dom Dziecka w Radziszowie zbudował Powiatowy Związek Samorządowy Krakowski przy pomocy Wojewódzkiego Związku Międzykomunalnego, który wpłacił 50 tys. zł oraz Ligi Kobiet w Warszawie, od której otrzymano 60 tys. zł. [2] Całkowity koszt budowy wynosił 230 tys. zł. [2] Przedsięwzięcie zostało zrealizowane „staraniem krakowskiego samorządu powiatowego pod kierownictwem starosty pow. p. dra Wnęka, dzięki ofiarności społeczeństwa tego powiatu i Ligi Kobiet”. [3]
Do ukończenia budowy i wyposażenia gmachu przyczynili się również inni ofiarodawcy, wśród których znajdowali się wojewoda Gnoiński, dyrektor Rosenberg (Franck) ze Skawiny, dyr. Wałach z Borku Fałęckiego, Zarząd Miejski w Skawinie, Fabryka Wyrobów Szamotowych w Skawinie i Fabryka Kabli w Krakowie. [2]
Architektura i lokalizacja obiektu
Budynek zakładu, projektowany przez inż. Tadaniera, został wzniesiony na jedenastomorgowej parceli niedaleko drogi powiatowej Głogoczów – Radziszów – Skawina, w odległości półtora kilometra od stacji kolejowej Radziszów na linii Kraków – Kalwaria – Lanckorona. [2] Był to duży, dwupiętrowy budynek [3], pięknie położony na zalesionym południowo-zachodnim stoku góry. [2]
Obiekt został wyposażony w centralne ogrzewanie i wodociąg grawitacyjny. [2] Posiadał trzy sypialnie, jadalnię, salę rekreacyjną, kancelarię, pokoje wychowawczyń, magazyny, kuchnię, pomieszczenia dla służby, pokój lekarza i pokój izolacyjny dla chorych. [2] Budynek został „skromnie, ale wzorowo pod względem higienicznym urządzony”, a w jego salach było „pełno światła i słońca”. [3]
Funkcjonowanie i znaczenie społeczne placówki
Radziszowski zakład mógł pomieścić 120 dzieci w zimie, a w lecie nawet „całe dwie setki”. [2][3] Placówka miała funkcjonować przez cały rok, przyjmując dzieci powiatu krakowskiego na sześciotygodniowe turnusy (na zmianę chłopców i dziewczęta), co pozwalało oszacować liczbę małych podopiecznych na około tysiąc rocznie. [2]
Kandydatów wybierały spośród dzieci zarządy gmin oraz komitety rodzicielskie, które wspólnie z Wydziałem Powiatowym pokrywały koszty utrzymania. [2] Zakłady przemysłowe, które zakupiły łóżka fundacyjne (za 2.500 zł), mogły również desygnować kandydatów z grona najbiedniejszej dziatwy robotniczej. [2]
Pierwsza grupa dzieci przebywających w Domu w Radziszowie składała się z „wychudzonych, wątłych, wymizerowanych, a tak bardzo pobytem w Radziszowie uradowanych chłopców”, co jednoznacznie wskazywało na ogromne społeczne zapotrzebowanie na tego typu placówkę. [2] Jak zauważono w jednym z artykułów prasowych, widok tych dzieci „przekonywał bez żadnych wątpliwości, jak bardzo potrzebna była instytucja, którą stworzył powiat krakowski”. [2]
Podsumowanie
Otwarcie „Domu Dzieci im. Marszałka Piłsudskiego” w Radziszowie stanowiło przykład skutecznej współpracy samorządu lokalnego i organizacji społecznych w realizacji ważnego celu, jakim była opieka nad dziećmi potrzebującymi wsparcia. Placówka ta, powstała bez wsparcia ze strony państwa, reprezentowała nowoczesne standardy opieki nad dziećmi, łącząc funkcje opiekuńcze, wychowawcze i zdrowotne. Obiekt zaprojektowany z uwzględnieniem aktualnej wiedzy na temat higieny, zaopatrzony w nowoczesne udogodnienia, miał służyć tysiącom dzieci rocznie, przyczyniając się do poprawy ich stanu zdrowia i warunków rozwoju.
Należy podkreślić symboliczne znaczenie nadania placówce imienia Marszałka Józefa Piłsudskiego, co wiązało działalność opiekuńczą z patriotycznym wychowaniem młodego pokolenia. Jak wyraził to jeden z uczestników uroczystości otwarcia, w Radziszowie „dokonało się dzieło wielkiego znaczenia” [3], które miało służyć przyszłości narodu i państwa polskiego.
Tekst został opracowany przy pomocy sztucznej inteligencji (Claude, Anthropic) na podstawie historycznych materiałów prasowych dotyczących otwarcia Domu Dzieci im. Marszałka Piłsudskiego w Radziszowie w 1937 roku.
Źródła:
domena publiczna
[1]
Poświęcenie Domu Dzieci im. Marszałka Piłsudskiego w Radziszowie
Kurjer Poranny. R. 61, 1937, nr 57, strona 2
Lokalizacja oryginału: Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie
https://crispa.uw.edu.pl/object/files/118961/display/JPEG
[2]
POŚWIĘCENIE DOMU DZIECKA W RADZISZOWIE (POW. KRAKOWSKI)
SAMORZĄD Tygodnik poświęcony sprawom samorządu terytorialnego, Rok XIX. Warszawa, 7 marca 1937 r. nr. 10, strona 159
Zasoby Biblioteki Głównej UMCS
https://bc.umcs.pl/dlibra/publication/edition/47064/content
[3]
»DOM DZIECI« W RADZISZOWIE.
Światowid. 1937, nr 10, strona 2
Dąbrowski, Marian (1878-1958). Red.
1937.03.06
Biblioteka Jagiellońska, 7760 IV czas.
https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/241141/edition/229495?language=en
25 lutego 1937 , Wypoczynkowy Dom Dziecka Powiatu Krakowskiego w dniu otwarcia.
Fot. Zdjęcia Ag. Fot. „Światowid”, 25 II 1937.
ANK, Zbiór fotograficzny, sygn. 29/670/4805
Archiwum Narodowe w Krakowie
Przybyli na uroczystość poświęcenia „Domu dzieci“ goście z Krakowa. W pierwszym rzędzie siedzą od lewej: ks. prałat Kulig oraz pp.: woj. krak. Gnoiński, wicemin. dr Piestrzyński i prezydent m. Krakowa dr Kaplicki.
Całkiem na lewo stoi bardzo zasłużony około powstania tej instytucji star. pow. dr Wnęk. Wśród obecnych pp.: radca woj. Stańkowski, dyr. Poczt i Tel. Spett, prez. S. D. K. dr Flach, dyr. Koncernu „I. K. C.“ Kaz. Dobija i inni.
Źródło:
(Autor nieznany)
Światowid. 1937, nr 10, strona 2
Dąbrowski, Marian (1878-1958). Red.
1937.03.06
Biblioteka Jagiellońska, 7760 IV czas.
https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/241141/edition/229495?language=en
